Osmanlı
Ayasofya, Camiye Çevrilmenin Ortasında
Osmanlı fethinden sonraki ilk aylarda İstanbul
hicrî 857 / 1453 MS
Eğitici tarihî canlandırmaNerede
Ayasofya, İstanbul
41.0086, 28.9802 · OpenStreetMap'te görüntüle
Arka plan
Ayasofya, Bizans imparatoru I. Justinianus zamanında İstanbul'un katedrali olarak inşa edildi, 537'de tamamlandı ve yaklaşık bin yıl boyunca Doğu Hristiyanlığının başlıca kilisesi olarak ayakta kaldı. 29 Mayıs 1453'te Sultan II. Mehmed şehri fethetti ve yapı derhal bir ulu camiye çevrildi. Bunu izleyen ilk aylarda çevirme, anıtsal olmaktan çok pratik ve tedricîydi: Mekke'ye yönelen kıble için gereken açıda ahşap bir mihrap ve minber yerleştirildi; figürlü Hristiyan mozaikleri yavaş yavaş badanalı sıvayla örtülürken figürsüz süslemeler yerinde bırakıldı; ilk minare dış cepheye ahşap veya kaba tuğladan eklendi. Yapının bugün tanındığı görkemli taş minareler, mermer mihrap ve meşhur hat madalyonları, sonraki asırlarda sonraki sultanlar tarafından eklenmiştir. Bu sahne, yapının çoktan bir cami olduğu ama hâlâ ezici biçimde Bizans görünümünde olduğu o kısa, geçiş ânını tasvir eder.
Ne görüyorsun
Engin bir Bizans iç mekânı: pandantifler üzerinde devasa bir merkezî kubbe, kocaman yarım kubbeli bir apsis, yeşil Teselya mermeri ve kırmızı porfir sütunlar ve üç tarafta geniş üst galeriler.
Mermer kaplama panoları ve altın zeminli figürsüz mozaik hâlâ duvarları ve pandantifleri kaplar, Osmanlı çiniciliği değil, geç antik Bizans işçiliği.
Apsis ve pandantiflere dayalı ahşap iskeleler durur; ustalar Hristiyan figürlü mozaikleri ince bir tabaka taze badanalı sıvayla örtmektedir. Bazı figürler çoktan yarı örtülmüştür; iskele kalaslarının üzerinde kireç badana kovaları ve malalar durur.
Kıbleye bakan duvara yeni yerleştirilmiş ahşap bir mihrap nişi durur, Hristiyan apsis ekseni karşısında belirgin bir açıyla, çünkü Mekke İstanbul'un doğusunda değil güney-güneydoğusunda yer alır.
Mihrabın yanında mütevazı yükseklikte sade bir ahşap minber durur, yerleşik Osmanlı camilerinin sonraki oymalı mermeri değil, sade yeni keresteden.
Sarılmış kamış hasırlar ve boyanmamış yün halılar mermer zeminin bir kısmına serilmiştir; özgün Bizans zemin deseni karşısında belirgin bir açıyla yeni kıble yönüne hizalanmıştır.
Yüksek bir pencereden, dışarıda gökyüzüne karşı yeni inşa edilmiş tek bir minarenin silüeti görünür, sonraki asırların dört taş minaresi değil, ince bir ilk minare.
Bizans sunağı, ikonostasis perdesi ve büyük Hristiyan ibadet eşyaları kaldırılmıştır; apsis zemini, bir zamanlar durdukları yerlerin çıplak izlerini gösterir.
Daha fazla okuma ve çapraz referanslar
Tursun Bey, Târîh-i Ebü'l-Feth: Fethin ve hemen sonrasının çağdaş Osmanlı anlatısı; II. Mehmed'in Ayasofya'yı çevirme emri ve yürütülen ilk işler dâhil. En erken müdahalelerin tarihlenmesini destekler. İç mekânın ayrıntılı bir görsel tasvirini vermez.
İmrozlu Kritovulos, Fâtih Sultan Mehmed Tarihi: II. Mehmed'e genel olarak müsait bakan çağdaş bir Bizans-Yunan anlatısı; yapıya girişi ve çevirmeyi tasvir eder. Olayların zamanlamasını ve genel sırasını destekler.
Dukas, Historia Turco-Byzantina: Fethin 15. yüzyıl ortasına ait bir Bizans anlatısı; yapının fetihten hemen önceki ve sonraki durumu için bağlam sunar. Yer yer polemik bir üslubu vardır.
Ayasofya'nın ayakta duran yapısı (mevcut): Geç antik Bizans mimarisi, mermer kaplama, günümüze ulaşan figürsüz mozaikler ve erken Osmanlı mihrabı ile minberinin yerleştirildiği yerler için başlıca maddî delil. Bugünkü mihrap, minber, hat madalyonları, hünkâr mahfili ve dört taş minare SONRAKİ eklemelerdir ve bu dönem görünümü için kaldırılmalıdır.
Gülru Necipoğlu, 'The Life of an Imperial Monument: Hagia Sophia after Byzantium', Hagia Sophia from the Age of Justinian to the Present içinde (R. Mark ve A. Ş. Çakmak, ed., 1992): Yapının Osmanlı dönemi tarihinin yetkin modern sentezi. Çevirme evrelerinin kronolojisini destekler ve hangi özelliğin hangi sultana ait olduğunu açıklar.
Robert Mark ve Ahmet Ş. Çakmak (ed.), Hagia Sophia from the Age of Justinian to the Present (1992): Yapıya dair çok yazarlı teknik ve tarihî cilt.
Çiğdem Kafescioğlu, Constantinopolis/Istanbul: Cultural Encounter, Imperial Vision, and the Construction of the Ottoman Capital (2009): Şehrin 1453 sonrası on yıllardaki kentsel ve mimari dönüşümünün, Bizans abidelerinin erken muamelesi dâhil, ayrıntılı anlatısı.
GeoSiyer'de buna benzer mekânları tahmin et
İslam tarihinden 360° bir sahneye dal ve nerede — ve ne zaman — gerçekleştiğini haritada işaretle.
GeoSiyer'i Oyna