Hilâfetin İlgâsı

3 Mart 1924'te, 27 Receb 1342'ye denk gelen tarihte, yeni ilan edilmiş Türkiye Cumhuriyeti'nin Büyük Millet Meclisi, hilâfet makamını ilga eden, son halife Abdülmecid Efendi'yi (II. Abdülmecid) hal'eden ve onu bütün Osmanlı hânedanıyla birlikte ülkeden çıkaran kanunu kabul etti. Müslüman ümmetinin önderi olarak Hz. Muhammed'in (s.a.v.) halefliği makamı olan hilâfet, kökenini Peygamber'in vefatından sonra Ebû Bekir'in (r.a.) halifeliğine dayandırır; tarihi rakip iddialar, uzun bir sönüş ve değişen biçimler görmüş olsa da, on üç yüzyıl boyunca adıyla sürmüş, Osmanlı sultanlarınca taşınmış ve 1922'de saltanatın kendisinin ilgasından sonra, yalnız halife sıfatıyla Abdülmecid Efendi'de kalmıştı. İlgası, Mustafa Kemal ve Meclis eliyle, laik bir millî cumhuriyet kurmanın bir parçası olarak gerçekleştirildi ve bütün Müslüman dünyada derin bir sarsıntı yarattı. Hindistan'da Hilâfet Hareketi, onu korumak ümidiyle milyonları seferber etmişti; Fas'tan Doğu Hint Adaları'na kadar kaybı, ümmetin birleştirici bir simgesinin sonu olarak yad edildi; Türkiye'de ise modern çağa atılan zorunlu bir adım olarak savunuldu ve Müslümanlar o günden beri anlamını ve yeniden tesisi meselesini tartışageldiler. Çarpıcı bir tevafukla tarih, Müslümanların Peygamber'in Gece Yolculuğu'nu, İsrâ ve Mi'râc'ı andığı gece olan 27 Receb'e denk geldi. Bu sahne, Avrupaî üslûptaki Dolmabahçe Sarayı'ndaki sessiz ve ağır sonrasını tasvir eder: boşalmış makam, katlanmış cübbe ve ayrılan halifenin denklenmiş sandığı; ötede Boğaz. Burası, bu kütüphanenin hilâfetler ve imparatorluklar çağı ile ulus devletlerin modern dönemi arasında sınır olarak aldığı andır.