Rıza Şah'ın Laik Reformları

Orduda yükselerek iktidara gelen ve 1925'te İran'da Pehlevî hânedanını kuran bir subay olan Rıza Şah Pehlevî, izleyen yıllarda, Batı ve kısmen Türk-cumhuriyetçi bir model üzerine, kapsamlı bir laik ve milliyetçi modernleşme programını zorla hayata geçirdi. Bir kura ordusu, demiryolları ve yollar, laik devlet okulları ve modern bir üniversite ve merkezî bir bürokrasi kurdu; ülkenin İslâm yüzyıllarının ötesine, İslâm öncesi imparatorluklarına bakan, millî armadaki aslan ve güneşte ifadesini bulan bir İran milliyetçiliğini öne çıkardı. Reformlar günlük hayatın ve dinin derinine indi. Şiî ulemânın gücü, mahkemeleri, vakıfları ve okulları kısıtlandı ve kılık kıyafet kanunla değiştirildi: erkekler Avrupaî takım elbise ve kenarlı şapkalara mecbur edildi ve Ocak 1936'da devlet, kadınların zorla peçesizleştirilmesi olan keşf-i hicâbı emretti; polis kadınları kamuya örtüsüz çıkmaya zorladı. Tahran'ın kendisi yeniden kuruldu; eski mahalleleri Elburz dağlarının eteğinde geniş bulvarlar, meydanlar ve anıtsal bakanlıklarla yarıldı. Modernleştirici olsa da program yukarıdan zorla dayatıldı ve geniş ve derin bir tepki gördü; her şeyden çok dinî kıyafete ve ulemâya saldırısı; protestolar baskıyla karşılandı; 1935'te Meşhed'de Gevherşad türbesindeki göstericilerin öldürülmesinde olduğu gibi. Bu sahne, Tahran'ı yaklaşık 1936'da bu dönüşümün ortasında tasvir eder: dağların eteğinde yeni bulvarlar, tramvaylar ve Batılı kıyafet; zorla laik reformun görünen yüzü.