Yûnus (a.s.) ve Tevbe Eden Ninevâ

Kur'an, peygamber Yûnus b. Mettâ'yı (a.s.), Kur'an Arapçasında Yûnus, Hıristiyan Ahd-i Atîk geleneğinde Yunus (Jonah) diye bilinen peygamber, beş temel pasajda anar: Yûnus sûresi (ona izafetle adlandırılmıştır, 10/98), Enbiyâ sûresi (21/87-88, balığın karnındaki niyazını korur), Sâffât sûresi (37/139-148, başlıca anlatı), Kalem sûresi (68/48-50, Hz. Muhammed'e (s.a.v.) Yûnus'un öfkeli tepkisi gibi olmaması söylenir) ve (gelenekçe) Nûn sûresi (Kalem sûresine verilen adlardan biri). Yûnus (a.s.), Dicle üzerindeki büyük Yeni Asur başkenti Ninevâ'ya (bugünkü Musul'un karşısı) tevhide davet için gönderildi. Onu reddettiler; ilâhî izinden önce kavminden öfkeyle ayrıldı, bir gemiye bindi, gemi tehlikeye düşünce kura ile denize atıldı ve büyük balık tarafından yutuldu (Sâffât 37/142). Balığın karnında Yûnus (a.s.), Enbiyâ 21/87'de korunan meşhur niyazı etti: lâ ilâhe illâ ente sübhâneke innî küntü mine'z-zâlimîn, 'Senden başka ilâh yoktur; seni tenzih ederim; şüphesiz ben zalimlerden oldum.' Kur'an, onun balıktan kurtarılıp boş bir kıyıya bırakıldığını ve Allah'ın üzerine gölge için bir kabak filizi bitirdiğini kaydeder (Sâffât 37/145-146). İyileşmesinin ardından kavmine döndü; onlar bu arada, ilan edilen azabın yaklaştığını görünce, tam bir tevbeyle yönelmiş, kül ve matem kıyafetiyle şehirden dışarı çıkmış ve Allah'tan bağışlanma dilemişti. Kur'an sonucu Yûnus 10/98'de kaydeder: 'İman edip de imanı kendisine fayda veren bir şehir olsaydı ya! Ancak Yûnus'un kavmi müstesna; onlar iman edince, dünya hayatında rüsvaylık azabını üzerlerinden kaldırdık.' Bu, Kur'an'da koca bir şehrin vaktinde tevbe edip kurtulduğu tek örnektir. Sünnî kısasü'l-enbiyâ geleneği (İbn Kesîr'in Kısasü'l-enbiyâ'sı, Sa'lebî'nin Arâisü'l-mecâlis'i) anlatıyı korur; tarihî Ninevâ, bir nesil kadar sonra Med-Babil koalisyonunca yıkıldığından (MÖ 612), Sünnî gelenek Yûnus (a.s.) zamanında verilen ilâhî mühleti, şehre ebediyen değil, belirli bir nesle verilmiş olarak değerlendirir. Tarihlendirme bir çapayla verilir (Yûnus (a.s.) zamanı); modern akademik kanaat onun tebliğini geç Yeni Asur dönemine, y. milâttan önce 8. yüzyıla yerleştirir. Bu sahne, şehri toplu tevbe içinde tasvir eder: sağlam büyük surlar ve lamassu kapı heykelleri, sokaklarda kül ve matem kıyafetiyle kolları niyaz için kalkmış halk. Yûnus'un (a.s.) hiçbir figürü tasvir edilmez; ön planda şehrin verdiği karşılık vardır.