Dir'iye
Diriye Misakı
Bir Necid vahasında bir âlim ve bir emir, 1744
hicrî 1157 / 1744 MS
Eğitici tarihî canlandırmaNerede
Diriye, Hanife Vadisi, Necid
24.7337, 46.5755 · OpenStreetMap'te görüntüle
Arka plan
1744'te (hicri 1157), orta Arabistan'in Necid bolgesinde, Hanife Vadisi'ndeki vaha kasabasi Direiye'de, alim Muhammed b. Abdulvehhab (rahimahu Allah) ile yerel emir Muhammed b. Suud, ilk Suud devletini, Direiye Emirligi'ni kuran bir misak yaptilar. Ibn Abdulvehhab, Necid kasabasi Uyeyne'den Hanbeli bir alimdi; tevhidin saf birlemecilige donus saydigi seye cagiriyor, bidat saydigi ve yalniz Allah'a hasredilmesi gereken ibadeti zedeledigine hukmettigi uygulamalarin kaldirilmasini istiyordu. Karsi cikanlar onu Uyeyne'den uzaklastirinca Direiye'ye siginmis, burada barinak bulmustu. Iki Necid vakanuvisi, Tarihu Necd (Ravdatu'l-Efkar ve'l-Efham) adli eserinde Huseyin b. Gannam ve Unvanu'l-Mecd fi Tarihi Necd'de Osman b. Bisr, emirin alimi nasil agirladigini ve ikisinin nasil anlastigini kaydeder: Ibn Abdulvehhab tevhide ve Sunnet'e bir davetin dini onderligini ustlenecek, Muhammed b. Suud ise ona himayesini, otoritesini ve silahini verecek, bir biat misalinde karsilikli destek yeminiyle birbirlerine baglanacaklardi. Ibn Bisr, emirin davet yolunda elini ve kilicini, alimin de onu birakmayacagina dair sozunu verdigi meshur konusmayi nakleder. Bu kucuk kerpic kasabadan, Suud hanedaninin ve Ibn Abdulvehhab'in ogretisinin ittifaki Necid'e, sonraki on yillarda da cok daha otesine yayildi. Baskalarinca Vehhabilik denen, mensuplarinca tevhide ve Sunnet'e bir cagri olarak nitelenen hareket, daha genis Musluman dunyasinda belirgin bicimde farkli sekillerde karsilandi; kimilerince bir ihya olarak benimsendi, kimilerince sert bicimde elestirildi. Itikadinin degerlendirilmesi, yalnizca tarihsel misaki ve kurdugu devleti kaydeden bu sahnenin kapsami disindadir. Ilk Suud devleti o kadar guclendi ki Osmanli hukumeti sonunda ona cephe aldi; devlet, Direiye'yi 1818'de ele gecirip yikan Mehmed Ali Pasa komutasindaki Misir seferiyle ortadan kaldirildi. Bu sahne, iki adamin herhangi bir portresini degil, anlasmanin tam o anini tasvir eder: Necid vaha kasabasinin hali serilmis bir damindaki bir cember halinde oturan cubbeli adamlar, aralarina konmus yazili ahit ve terasin kiyisinda bekleyen emirin ati.
Ne görüyorsun
Hali serilmis bir cati terasinda cubbeli birkac adam, halinin uzerine yayilmis kagitlarin etrafinda yuz yuze oturmus; ondeki iki kisi anlasma anini el sikisarak muhurluyor. Bu bir ziyafet ya da saray huzuru degil, iki taraf arasinda yapilan bir akittir.
Toplulugun ardinda gunesle kurutulmus topraktan cok katli yuksek bir kule-ev, kademeli katlar halinde yukselir; duvarlari kucuk ucgen havalandirma yariklari diziyle delik, tepesi kademeli mazgallarla taclanmistir. Bu, Hicaz ya da Sam'in kesme tasindan farkli, sade ve koseli Necid kerpic saray usuludur.
Kasaba, kayalik bir vadinin bir yamacina tutunur; vadinin tabani hurma agaclariyla yesilken obur yanda ciplak kum tepeleri ufka dogru yuvarlanir. Burasi kiyi, Hicaz ya da yesil Sahel degil, buyuk bir yarimadanin ic kesimindeki bir vaha, Necid'dir.
Cemberin ortasinda, halinin uzerinde acik duran dagimik sayfalar ve ciltli bir cilt yatar; iki tarafin arasina silah ya da taht degil, yazili soz konmustur. Toplanti, kelimelere dokulmus bir ahit, karsilikli destek yemini uzerine doner.
Oturan adamlarin onunde, halinin uzerinde uzun gagali pirinc kahve ibrikleri ve yuvarlak toprak kaplar durur; dallah ve Necid misafirperverliginin takimi. Bir konuk agirlanmis, bir ev sahibinin himayesi uzatilmistir.
Terasin kenarinda bir hizmetkar, yalniz bir hurma agacinin yaninda eyerli bir at tutar; otede acik Necid'in col parlamasi vardir. Iceride birbirini ortak bir davaya baglayan adamlar otururken bir hukumdarin binegi bekler.
Bir alimin cagrisi, bir hukumdarin otoritesiyle kucuk bir kerpic col kasabasinda bulusur; dini bir islah programini siyasi ve askeri guce baglayan bir misak muhurlenir. Bu yeminden yeni bir devlet, ilk Suud emirliginin tohumu dogar.
Daha fazla okuma ve çapraz referanslar
Huseyin b. Gannam, Tarihu Necd (Ravdatu'l-Efkar ve'l-Efham) (18. yy. sonu): Hareketin cagdas vakanuvisi ve en erken tarihcisi, Necid'in icinden yazar. Ibn Abdulvehhab'in hayati ve Diriye misaki icin birincil anlati kaynagi. Harekete muspet baktigindan goz onunde bulundurularak okunmali. Silsile icin guveni yuksek.
Osman b. Bisr, Unvanu'l-Mecd fi Tarihi Necd (19. yy.): Ibn Gannam uzerine kurulu, birinci ve ikinci Suud devletlerinin standart Necid tarihi. Emir ile alim arasinda Direiye'de yapilan karsilikli yeminin (biat) cokca nakledilen konusmasini muhafaza eder. Kurulus misaki, genisleme ve Direiye'nin 1818'deki dususu icin kullanildi. Necid anlatisi icin guveni yuksek.
Muhammed b. Abdulvehhab, Kitabu't-Tevhid (18. yy.): Alimin merkezi eseri; uzerine misyonun dayandigi islah cagrisinin birincil ifadesi. Programi nitelemek icin kullanildi, hukme baglamak icin degil. Ogretinin tanigi olarak guveni yuksek.
David Commins, The Wahhabi Mission and Saudi Arabia (I.B. Tauris, 2006): Hareketin ve Suûd hanedanıyla ittifakının standart modern akademik tarihi. Misakın çerçevelenmesi, kronoloji ve farklı kabuller için kullanıldı. Güveni yüksek.
Michael Cook, On the Origins of Wahhabism (JRAS, 1992) ve Madawi al-Rasheed, A History of Saudi Arabia (Cambridge, 2002): Erken anlatıların kaynak-eleştirel incelemesi ile ilk Suûd devletinin siyasi tarihi ve düşüşü için kullanıldı. Güveni yüksek.
Diriye'nin et-Turayf mahallesinin kalıntıları (mevcut, UNESCO Dünya Mirası): 1818'de yıkılan Suûd başkentinin günümüze ulaşan kerpiç kalıntıları, Necid kerpiç mimarisini ve vaha ortamını sınırlandırır. Maddî ortam için güveni yüksek.
GeoSiyer'de buna benzer mekânları tahmin et
İslam tarihinden 360° bir sahneye dal ve nerede — ve ne zaman — gerçekleştiğini haritada işaretle.
GeoSiyer'i Oyna