Dir'iye
Dir'iye'nin Düşüşü
Birinci Suud devleti Hanîfe Vadisi'nde düştü, 1818
hicrî 1233 / 1818 MS
Eğitici tarihî canlandırmaNerede
et-Turaif, Dir'iye, Hanîfe Vadisi, Necid
24.7337, 46.5755 · OpenStreetMap'te görüntüle
Arka plan
1818'de (hicrî 1233), orta Arabistan'ın Necid bölgesinde, Hanîfe Vadisi'ndeki vaha başkenti Dir'iye basılıp yıkıldı ve onunla birlikte, 1744'te âlim Muhammed b. Abdülvehhâb (rahimehullah) ile emir Muhammed b. Suûd arasındaki misaktan doğan Dir'iye Emirliği, yani birinci Suud devleti çöktü. Önceki on yıllarda bu ittifak üzerine kurulan devlet Necid boyunca ve Hicaz'a doğru genişlemiş, 1803-1805'te Mekke ile Medine'yi almıştı; bu durum, sultanları iki harem-i şerifin hâmiliğini taşıyan Osmanlı hükûmetini tedirgin etti. Osmanlılar, devleti ezmekle Mısır'daki güçlü valileri Mehmed Ali Paşa'yı görevlendirdi. Daha önceki seferler Hicaz'ı geri aldıktan sonra oğlu İbrahim Paşa Necid'in derinliklerine ilerledi ve 1818 boyunca Dir'iye'yi beş altı ay süren bir kuşatma altına aldı; Mısır ve Osmanlı askerleri topçularıyla, inatçı bir savunmaya karşı kasabayı mahalle mahalle düşürdüler. Necidli vakanüvis Osman b. Bişr, Unvânü'l-Mecd fî Târîhi Necd adlı eserinde uzun kuşatmayı, surların gedik açılarak yarılmasını ve Dir'iye'nin son Suudî imamı Abdullah b. Suûd'un teslime çıkışını kaydeder; Mısırlı vakanüvis Abdurrahman el-Cebertî ise seferi Mısır-Osmanlı tarafından anlatır. Teslimden sonra İbrahim Paşa, Dir'iye bir daha başkent olamasın diye surları, sarayları ve et-Turaif mahallesini düzenli biçimde yıktırdı ve halkı dağıttı. Abdullah b. Suûd önce Kahire'ye, oradan İstanbul'a götürüldü ve orada idam edildi. Başkalarınca Vehhâbîlik, mensuplarınca tevhide bir davet diye anılan hareket, Müslüman dünyasının en tartışmalı konuları arasında olmayı sürdürür; kimilerince benimsenir, kimilerince sert biçimde eleştirilir; öğretisinin değerlendirilmesi, devletin tarihsel yıkılışını kaydeden bu sahnenin kapsamı dışındadır. Suud hânedanı sonradan yakındaki Riyad'dan ikinci bir devlet, yirminci yüzyılda da bir üçüncüsünü kuracaktı. Bu sahne, düşüşün kendisini tasvir eder: vadinin hurma bahçelerinin üstündeki gedik açılmış kerpiç surlar ve ayakta kalan gözetleme kulesi, harabeler arasında sürülen kasaba halkı ve kasabanın önüne dizilmiş, kırmızı sancağı altındaki muzaffer Osmanlı-Mısır kolu.
Ne görüyorsun
Tabanını ve kenarlarını hurma bahçelerinin sardığı kayalık bir çöl vadisi boyunca uzanan bir kerpiç kasaba, büyük bir yarımadanın iç kesiminin derinliklerinde. Burası kıyı ya da Hicaz değil, iç Arabistan'ın, Necid'in bir vahasıdır.
Yapılar güneşle kurutulmuş topraktan, sık biçimde örülmüş; gedik açılmış surların ve çatısız mahallelerin üstünde hâlâ kare bir gözetleme kulesi yükseliyor. Bu, Hicaz ya da Şam'ın kesme taşından farklı, sade ve köşeli Necid kerpiç üslûbudur.
Merkeze yakın bir yerde kerpiç bir sur yarılmış; evlerin durduğu yerde moloz ve parçalanmış hurma kirişli çatılar yığılmış. Kasaba yalnızca boşaltılmamış ya da çürümeye bırakılmamış, basılıp alınmıştır.
Sağda, tek bir kırmızı sancak taşıyan bir asker kolu, gediğin önündeki açık alanda durur; ötede pusta çadırlar kurulmuştur. Bu, bir çöl baskını değil, levazım katarına sahip, düzenli bir dış ordudur.
Cübbeli kasaba halkı harabeler arasında toplanıp ağır adımlarla uzaklaşır; biri yüklü bir hayvanı molozun yanından geçirir. Başkent, muzaffer kuvvetin gözleri önünde halkından boşaltılmakta, mahallesi yıkıma ayrılmaktadır.
Sağlam hurma bahçeleri ve sulanan vadi tabanı yıkıntıyı her yandan çevreler; vaha tarımı, üstünde zenginleştiği kasabanın kırıldığı andan daha uzun ömürlü çıkmıştır.
Yarılmış bir başkent, sürülen halkı ve sürgüne götürülen hânedanı, çok daha güçlü bir devletin bir devleti kasıtlı yok edişini, geçici bir savaşı değil, Arabistan tarihinin bir bölümünün kapanışını gösterir.
Daha fazla okuma ve çapraz referanslar
Osman b. Bişr, Unvânü'l-Mecd fî Târîhi Necd (19. yy.): Birinci ve ikinci Suud devletlerinin standart Necid tarihi; Dir'iye'nin uzun kuşatması, surların yarılması, teslim, et-Turaif'in yıkımı ve Abdullah b. Suûd'un âkıbeti. Suud tarafına yakın. Necid anlatısı için güveni yüksek.
Abdurrahman el-Cebertî, Acâibü'l-Âsâr (19. yy. başı): Mısırlı vakanüvis, Mehmed Ali ve İbrahim Paşa'nın Arabistan seferini Mısır-Osmanlı tarafından kaydeder. Necid anlatısına denge unsuru olarak kullanıldı. Sefer için güveni yüksek.
David Commins, The Wahhabi Mission and Saudi Arabia (I.B. Tauris, 2006): Hareketin ve Suûd devletlerinin standart modern tarihi; Dir'iye'nin Osmanlı-Mısır kuşatması ile yıkımı ve sonrası. Güveni yüksek.
Madawi al-Rasheed, A History of Saudi Arabia (Cambridge, 2002): Birinci Suud devletinin siyasi tarihi ve düşüşü, halkının dağıtılması ve Abdullah b. Suûd'un idamı. Güveni yüksek.
William Gifford Palgrave, Narrative of a Year's Journey through Central and Eastern Arabia (1865): Yıkımdan on yıllar sonra Dir'iye harabelerini hâlâ yıkıntı hâlinde gören, sonraki bir Avrupalı seyyah; kasıtlı ve kalıcı yıkım için çapraz kaynak, dinî çerçeve için değil. Güveni orta.
Dir'iye'nin et-Turaif mahallesinin kalıntıları (mevcut, UNESCO Dünya Mirası): Yıkılan başkentin günümüze ulaşan kerpiç kalıntıları, Necid kerpiç mimarisinin, gözetleme kulelerinin ve yıkımın tasvirini sınırlandırır. Maddî ortam için güveni yüksek.
GeoSiyer'de buna benzer mekânları tahmin et
İslam tarihinden 360° bir sahneye dal ve nerede — ve ne zaman — gerçekleştiğini haritada işaretle.
GeoSiyer'i Oyna