Safevî
İsfahan'da Yükselen Nakş-i Cihan Meydanı
Şah Abbas'ın meydanı inşa halinde, yaklaşık 1602
yaklaşık hicrî 1011 / 1602 MS
Eğitici tarihî canlandırmaNerede
Nakş-i Cihan Meydanı (Meydan-ı Şah), İsfahan
32.6575, 51.6776 · OpenStreetMap'te görüntüle
Arka plan
Yaklasik 1602'de (hicri 1011), Dunyanin Sureti anlamina gelen Naks-i Cihan adli buyuk dikdortgen meydan, Safevi hanedanindan Sah I. Abbas'in 1598'de baskent yaptigi Isfahan'in kalbinde insa ediliyordu. Iskender Bey Munsi'nin saray vakayinamesi Tarih-i Alem-ara-yi Abbasi, baskentin tasinmasini ve hukumdarin yapi programini kaydeder; hanedan On Iki Imam Sii bir monarsiydi, ne var ki burada meydan, Islam mimarisinin ve Safevi sehirciliginin bir basyapiti olarak ele alinmaktadir. Abbas yonetiminde Isfahan, cagin en buyuk ve en gosterisli sehirlerinden biri haline geldi; halk arasinda onun nisf-i cihan, yani dunyanin yarisi oldugu soyleniyordu. Meydan, kabaca 160 metre eninde ve 500 metreden uzun olmak uzere tek bir planli butun olarak tasarlandi; iki katli kemerli dukkanlarla cevrildi ve kenarlarinda dort anitla taclandirildi: batida yuksek sutunlu ahsap eyvani (talar) bulunan Ali Kapi saray kapisi, kuzeyde Kaysariye carsisinin tac kapisi ve iki cami, dogudaki kucuk ve mucevher gibi Seyh Lutfullah Camii (1603-1619) ile guneydeki devasa Mescid-i Sah (1611'de baslandi, kubbesi 1620'lerin sonu ile 1630'larda buyuk olcude tamamlandi). Yapilar, hem kesme cini mozaik hem de daha hizli yedi renk cuerda seca tekniginde, turkuaz, kobalt ve sariyla parlak sirli cinilerle kaplandi; buyuk Iran kubbeleri ise yuksek kasnaklar uzerinde cift kabuklu olarak yukseltildi. Bu kurgu, Sheila Blair ile Jonathan Bloom'un ve Robert Hillenbrand'in mimarlik tarihi calismalarinda anlatilir. Meydan ayni anda hem bir carsi, hem bir gecit alani, hem de uclarina tas kaleler dikilmis bir cevgen (polo) sahasi olarak tasarlanmisti; Abbas'in sarayini ziyaret eden Pietro Della Valle ve biraz sonra Jean Chardin gibi Avrupali gezginler, meydani ve oradaki hayati hayranlikla betimlediler. Abbas, Safevi zenginliginin dayandigi ipek ticaretini yurutmek uzere Ermeni tuccarlari nehrin karsisindaki yeni Yeni Culfa mahallesine yerlestirdi. Bu sahne, meydani insa yillarinda gosterir: kemerler, Ali Kapi ve carsi tac kapilari yukselmis durumdayken, bir ucta buyuk bir cami ahsap iskeleler arkasinda yukselmekte ve cini ustalari acik zeminde sirli kaplama panolarini kurmaktadir; meydan, sonradan donusecegi o tamamlanmis torensel alandan cok, hala isleyen bir santiyedir.
Ne görüyorsun
Bir yaylada, yuksek ve kurak bir cukurda uzanan, ciplak ve tozlu zeminden olusan genis bir dikdortgen acik alan; uzun kenarlari boyunca iki katli kemer dizileriyle cevrilidir. Bu, Akdeniz ya da Hint sehri degil, Iran yaylasinda acilmakta olan planli bir anitsal meydandir.
Meydan isleyen bir santiyedir: on planda obek obek cini ustalari ve duvarcilar diz cokmus, etrafa kesme tas bloklari, sepetler ve kerasteler dagilmis, bir kenarda yuklu bir katir durmaktadir. Topluluk henuz tamamlanmis bir torensel alan degil, insa halindedir.
Zeminin uzerine ve alcak sehpalara, kurulmakta olan sirli cini panolari serilmistir; mozaik ve yedi renk cuerda seca tekniginde turkuaz, kobalt ve sari parcalar, yapilari kaplayacak olan o parlak ve her yani saran Iran kaplamasidir. Bu, Osmanli ya da Memluk cephelerinin kesme tasindan farklidir.
Bir kisa ucte, iki yaninda birer minare bulunan buyuk bir girintili eyvan tac kapisi yukselir; sirli ciniyle kaplidir ama hala ahsap iskelelerle sarilidir, arkasinda ise yuksek bir kasnaga oturan sisen cinili bir kubbe yari yariya orulmustur. Bu sisman ve butunuyle cinili Iran kubbesi, batidaki Osmanli camilerinin gri kursun kubbelerinden farklidir.
Bir uzun kenarda, tamamlanmis yuksek bir saray kapisi durur; meydanin cok uzerine cikinti yapan acik sutunlu ahsap bir eyvani, yani talari vardir. Hukumdar ve konuklari bu yuksek talar balkonundan meydani seyredebilirdi.
Meydani cevreleyen iki katli kemerli dukkan dizileri yer yer kurulmus durumdadir ve aralarina anitsal cinili tac kapilar oturtulmustur; carsi ile torensel alan, tek bir tasarim icinde, hem pazar hem gecit meydani olarak birlikte planlanmistir.
Meydanin acik zemininde, ileride ince uzun direkler dikilidir. Meydan ayni zamanda bir cevgen ve gecit alani olarak tasarlanmisti; kaleler uclara konmus, boylece hukumdar saray balkonundan hem oyunlari hem askeri gecisleri seyredebilmistir.
Daha fazla okuma ve çapraz referanslar
Iskender Bey Munsi, Tarih-i Alem-ara-yi Abbasi (Safevi saray vakanuvisligi, 17. yy. basi): Sah Abbas saltanatinin resmi vakayinamesi. Burada yalnizca baskentin Isfahan'a tasinmasi ile hukumdarin yapi programi ve tarihleri icin tarihsel bir saray kaynagi olarak kullanildi, dini bir cerceve icin degil. Kronoloji icin guveni orta.
Nakş-i Cihan anıtlarının ithaf kitâbeleri (mevcut): Ali Kapı, Şeyh Lutfullah Camii ve Mescid-i Şah üzerindeki tarihli vakıf kitâbeleri, bâniyi ve inşa sıralamasını tespit eder. Tarihlendirmenin maddî dayanağı. Güveni yüksek.
Sheila S. Blair ve Jonathan M. Bloom, The Art and Architecture of Islam 1250-1800 (Yale, 1994): Standart, mezhep dışı akademik inceleme. Meydanın tasarımı, çini teknikleri, çift kabuklu kubbe ve dört anıtın yerleşimi için kullanıldı. Güveni yüksek.
Stephen P. Blake, Half the World: The Social Architecture of Safavid Isfahan 1590-1722 (Mazda, 1999): Abbas'ın İsfahan'ının planlanmasına dair modern akademik çalışma. Meydanın pazar, geçit alanı ve çevgen sahası işlevi ile Yeni Culfa ipek ekonomisi için kullanıldı. Güveni yüksek.
Robert Hillenbrand, Islamic Architecture: Form, Function and Meaning (Edinburgh, 1994): Sahnedeki yükselen caminin örneklediği İran eyvan-tac kapısı ve çift kabuklu kubbe tipolojisi için çapraz kaynak. Yalnızca mimarî biçim için, dinî bir çerçeve için değil. Güveni yüksek.
Pietro Della Valle, Viaggi (1620'ler) ve Jean Chardin, Voyages en Perse (17. yy. sonu): Safevi sarayını ziyaret eden Avrupalı gezginler; yalnızca meydanın ölçeğini, çini işçiliğini ve günlük hayatını doğrulayan gayrimüslim çapraz kaynaklar olarak kullanıldı, dinî bir çerçeve için değil. Chardin, bu sahneden bir nesil sonra tamamlanmış meydanı betimler. Güveni orta.
Nakş-i Cihan Meydanı'nın ayakta duran dokusu (mevcut, UNESCO Dünya Mirası): Günümüze ulaşan meydan, kemerler, Ali Kapı, iki cami, çarşı tac kapısı ve çevgen kaleleri, yeniden kurguyu sınırlar. Gözden geçirenler yaklaşık 1602 inşa hâlini korumalı; büyük cami yalnızca o tarihte yükselmiş olduğu kadarıyla gösterilmeli. Güveni yüksek.
GeoSiyer'de buna benzer mekânları tahmin et
İslam tarihinden 360° bir sahneye dal ve nerede — ve ne zaman — gerçekleştiğini haritada işaretle.
GeoSiyer'i Oyna