Benî Mûsâ ve Olağanüstü Aletler

Mûsâ b. Şâkir'in oğulları Muhammed, Ahmed ve Hasan olan, Benî Mûsâ diye bilinen üç kardeş, dokuzuncu yüzyıl Bağdat'ında, tercüme hareketi ve Beytülhikme etrafında merkezlenen büyük bilim çağında, Abbâsî halifelerinin sarayının önde gelen âlimleri ve ilim hâmileri arasındaydı. Matematik, astronomi ve geometride çalıştılar ve kadimlerin kitaplarının toplanıp çevrilmesini desteklediler; ama en çok, dikkate değer bir incelikte yaklaşık yüz makine ve düzeneği anlattıkları Olağanüstü Aletler Kitabı (Kitâbü'l-Hiyel) ile anılırlar. Çoğu, kendiliğinden dökülüyor, karıştırıyor ya da akışını değiştiriyormuş gibi görünen kaplar ve çeşmeler, fitilini kendi düzelten ve yağını kendi tamamlayan lambalar ve içlerinde gizlenmiş supaplar, şamandıralar ve sifonlarla işleyen başka otomatlardı; aralarında, bir makinenin kendisini bir el rehberlik etmeden yanıtlayıp ayarladığı, bilinen en erken otomatik denetim aygıtlarından bazıları vardır. Eser, mekanik mühendisliği tarihinde, Müslüman dünyanın değer bildiği ve Cezerî'nin asırlar sonra daha ileri taşıyacağı hiyel, hünerli sanatlar geleneğinde bir dönüm noktasıdır. Bu sahne, Dicle üzerindeki tuğla şehirde böyle aletlerin bir atölyesini tasvir eder: tuhaf kaplar ve kendiliğinden işleyen lambalar, gizli mekanizmalar ve bunları açıklayan resimli risale. Projenin ahlakına uygun olarak figürler kimliksiz ve uzaktadır.